Identifikatsiya, autentifikatsiya, avtorizatsiya
Kompyuter tizimida ro'yxatga olingan har bir subyekt (foydalanuvchi yoki uning nomidan ishlovchi jarayon) uni bir ma'noda aniqlovchi identifikator bilan bog'liq. Tizim resurslaridan foydalanishdan oldin foydalanuvchi ketma-ket uch bosqichdan o'tadi.
Identifikatsiya — «Men Alisher Karimovman» deysiz. Autentifikatsiya — pasportingizni ko'rsatasiz va xodim yuzingizni rasm bilan solishtiradi. Avtorizatsiya — chiptangizga qarab, sizni faqat Toshkent–Samarqand reysiga o'tkazishadi, uchuvchi kabinasiga emas. Ma'murlash — kamera hammasini yozib boradi.
| Jarayon | Savol | Ta'rif |
|---|---|---|
| Identifikatsiya | Siz kimsiz? | Foydalanuvchini identifikatori (nomi, logini) bo'yicha aniqlash |
| Autentifikatsiya | Buni isbotlang! | Ma'lum qilingan foydalanuvchi, jarayon yoki qurilmaning haqiqiyligini tekshirish |
| Avtorizatsiya | Sizga nima mumkin? | Subyektga tizimda vakolat va resurslar berish |
| Ma'murlash (accounting) | Nima qildingiz? | Foydalanuvchi harakatlarini qayd etish — xavfsizlik hodisalarini tahlil qilish uchun |
Autentifikatsiya omillari
Bilim
Parol, PIN-kod, «so'rov-javob» protokollaridagi maxfiy kalit.
Egalik
Magnit karta, smart-karta, sertifikat, token, telefon (SMS kod).
Biometrika
Barmoq izi, ko'z rangdor pardasi, yuz, ovoz, kaft geometriyasi.
Ikki turli omilni birlashtirish — ikki faktorli autentifikatsiya (masalan, parol + SMS kod).
Usullar
- Parol — foydalanuvchi va tizim biladigan sir. PIN — plastik va smart-kartalar uchun sinalgan usul; uning qiymati faqat egasiga ma'lum bo'lishi shart.
- Dinamik (bir martalik) parol — bir marta ishlatilgandan so'ng yaroqsiz bo'ladi (SMS kodlar, Google Authenticator).
- «So'rov-javob» tizimi — bir taraf noyob, oldindan bilib bo'lmaydigan so'rov yuboradi, ikkinchisi so'rov va sir asosida javob hisoblaydi. Sir kanal orqali uzatilmaydi!
- Sertifikatlar va raqamli imzolar — PKI orqali; xavfsizlik darajasi eng yuqori.
Xavfsizlik darajasiga ko'ra: (1) parol va raqamli sertifikatli; (2) kriptografik usullar asosidagi qat'iy; (3) biometrik autentifikatsiya.
Parol bilan kirishda siz sirni serverga ko'rsatasiz — server uni bilib oladi. Sirni umuman oshkor qilmasdan, faqat uni bilishingizni isbotlash mumkinmi? Ha! Keyingi mavzudagi Feige–Fiat–Shamir sxemasi aynan shunday ishlaydi.