Kriptografik protokollar

Algoritm — bu «g'isht», protokol esa ulardan qurilgan «uy». Kriptografik protokol — ikki yoki undan ortiq tomonning kalitlarni kelishish, bir-birini tanish va ma'lumotni himoyalangan holda almashishi uchun qadamlar ketma-ketligi.

✏️ Sodda tilda

Telefonda notanish raqamdan qo'ng'iroq bo'ldi: «Men bankdanman». Siz darhol ishonmaysiz — avval tekshirasiz, keyin maxfiy so'z kelishasiz, keyingina gaplashasiz. Protokol — kompyuterlar uchun aynan shunday «odob qoidalari».

Protokollar tarmoq sathlarida

Ilova sathi

HTTPSMTPFTPSSH

Transport ustida

SSL / TLSWTLS→ HTTPS, FTPS, SMTPS

Transport sathi

TCPUDP

Tarmoq (IP) sathi

IPSecIP→ VPN

Kanal sathi

802.1x / EAPWi-Fi, Ethernet

3.1. SSL/TLS protokollari

SSL (Secure Sockets Layer — himoyalangan ulanishlar sathi) Internet brauzerlari xavfsizligi muammosini yechish uchun Netscape kompaniyasi tomonidan 1994 yilda yaratilgan. SSL taklif etgan birinchi brauzer — Netscape Navigator — tijorat tranzaksiyalari uchun internetni xavfsiz qildi. Uning vorisi TLS (Transport Layer Security) bugun har bir brauzer va pochta dasturida bor.

SSL/TLS shaffof: ma'lumot shifrlanib-ochilib, manzilga o'zgarmasdan yetadi, shuning uchun uni ko'plab ilovalar ishlatishi mumkin. Asosiy vazifasi — HTTP trafigini himoyalash (HTTPS). Unda simmetrik va nosimmetrik algoritmlar kombinatsiyasi ishlaydi; ko'pincha faqat server autentifikatsiyalanadi. SSL/TLS boshqa protokollar — PCT, STLP, WTLS uchun asos bo'lgan.

«Qo'l berib ko'rishish» (handshake) — soddalashtirilgan

🧑‍💻 Brauzer🖥 Server

qo'llab-quvvatlanadigan shifrlar ro'yxatiClientHello + tasodifiy son

ServerHello + sertifikat (ochiq kalit)CA imzosi bilan

sertifikatni tekshiradiKalit almashish (DH yoki RSA)

umumiy seans kalitiFinished (shifrlangan)umumiy seans kaliti

Finished (shifrlangan)

AES-GCM⇄ HTTP ma'lumotlari simmetrik shifrlanganAES-GCM

💡 Bu yerda kursning barcha boblari bor!

Sertifikat — raqamli imzo va PKI; kalit almashish — Diffi–Xellman yoki RSA; yaxlitlik — xesh-funksiyalar; ma'lumotlar — simmetrik shifr. Brauzerdagi qulf belgisini bosib, sertifikatni ko'rishingiz mumkin.

3.2. SSH protokoli

Secure Shell 1995 yilda finlandiyalik Tatu Ylönen tomonidan yaratilgan: o'z universitetida parollarni tarmoqda «tinglab» o'g'irlash hujumidan so'ng. Moslashuvchanligi va soddaligi tufayli SSH ommaviy protokolga aylandi va hozir deyarli barcha operatsion tizimlarda standart.

Seans davomida ma'lumot simmetrik kalit bilan shifrlanadi; server va mijozni autentifikatsiyalash sozlanadi.
Ko'pincha shifrlanmagan telnetni almashtirish uchun ishlatiladi (masofadan serverni boshqarish).
Portni qayta yo'naltirish (tunnellash): telnet, FTP, POP yoki HTTP kabi xavfsiz bo'lmagan ilovalar trafigini SSH «tunnel»i orqali o'tkazish mumkin — tashqi server uchun trafik go'yo SSH serveridan kelgandek ko'rinadi.

3.3. WTLS protokoli

SSL/TLS ga asoslangan Wireless Transport Layer Security — WAP qurilmalari (eski mobil telefonlar, cho'ntak kompyuterlari) uchun. Asosiy farq — transport sathida: SSL yo'qolgan paketlarni qayta yuborishda TCP ga ishonadi, WAP qurilmalari esa faqat UDP bilan ishlaydi. UDP ulanishga mo'ljallanmagan, shuning uchun bu funksiyalar WTLS ning o'ziga kiritilgan.

Sinf	Sertifikatlar	Autentifikatsiya
WTLS 1-sinf	Sertifikatsiz	Yo'q — faqat shifrlangan kanal
WTLS 2-sinf	Serverda	Mijoz serverni tekshiradi
WTLS 3-sinf	Serverda va mijozda	O'zaro autentifikatsiya

3.4. 802.1x protokoli

Asosiy vazifasi — tarmoqqa kirishdan oldin autentifikatsiyalash; ba'zan shifrlash kalitlarini o'rnatish uchun ham ishlatiladi. Ulanish o'rnatilgach, foydalanuvchi tasdiqlanmaguncha faqat 802.1x trafigi o'tadi — DHCP, IP kabi protokollarga ruxsat berilmaydi. Foydalanuvchilarni autentifikatsiyalashda EAP (Extensible Authentication Protocol, RFC 2284) ishlatiladi. Bugun korporativ Wi-Fi tarmoqlari (WPA2/WPA3-Enterprise) va universitetlardagi eduroam aynan shu asosda ishlaydi.

3.5. IPSec protokoli

IPSec protokollar stekida SSL/TLS, SSH va WTLS dan pastda — IP sathida joylashgan, shuning uchun u ilovadan qat'i nazar barcha trafikni himoyalaydi. Eng ko'p tarqalgan qo'llanishi — tunnellash: bitta seansda IP trafikni shifrlash va autentifikatsiyalash. IPSec — internetdagi aksariyat VPN (Virtual Private Network) larning asosiy texnologiyasi: umumiy tarmoq xususiy tarmoq vazifasini bajarganda uni VPN deyiladi.

Nazorat savollari

Nima uchun TLS da simmetrik va nosimmetrik algoritmlar birga ishlatiladi?

Nosimmetrik algoritm kalit tarqatish muammosini hal qiladi, lekin sekin. Simmetrik algoritm tez, lekin kalitni oldindan kelishishni talab qiladi. Ikkalasi birgalikda — tez va xavfsiz.

IPSec va TLS ning asosiy farqi nimada?

TLS — ilova darajasida (har bir ilova alohida qo'llab-quvvatlashi kerak); IPSec — tarmoq darajasida, operatsion tizimda ishlaydi va barcha trafikni ilovalarga bildirmasdan himoyalaydi.