Sehrli kvadrat usuli
Satr va ustun soni teng bo'lgan jadval 1 dan boshlab natural sonlar bilan shunday to'ldiriladiki, har bir satr, ustun va diagonal yig'indisi bir xil bo'ladi. Bu kvadrat harflarni joylashtirish tartibini — kalitni beradi.
Eng qadimgi sehrli kvadrat — Xitoydagi Lo Shu (mil. av. ~650 yillar): afsonaga ko'ra toshbaqa kosasida paydo bo'lgan 3×3 kvadrat. O'rta asr arab va hind olimlari ularni o'rgangan, Uyg'onish davrida esa Albrext Dyurer «Melanxoliya» gravyurasiga 4×4 kvadrat chizgan (1514). Sehrli kvadratlar tumor sifatida ham, maxfiy yozuv kaliti sifatida ham ishlatilgan.
Sehrli yig'indi
| 8 | 1 | 6 |
| 3 | 5 | 7 |
| 4 | 9 | 2 |
8+1+6 = 3+5+7 = 4+9+2 = 8+3+4 = 1+5+9 = 6+7+2 = 8+5+2 = 6+5+4 = 15. Toq n uchun bunday kvadrat «siam usuli» bilan quriladi: 1 ni yuqori satr o'rtasiga qo'yib, har keyingi sonni o'ng-yuqori diagonal bo'ylab yozasiz; joy band bo'lsa — pastga tushasiz.
Algoritm
- Shifrlash: matn harflari tartib raqami bilan belgilanadi: s-1, t-2, i-3, p-4, e-5, n-6, d-7, i-8, a-9.
- Kvadratdagi har bir son o'rniga shu raqamli harf yoziladi.
- Kvadrat satrma-satr o'qiladi:
stipendia → isniedpat. - Ochish: shifrmatn kvadratga satrma-satr yoziladi va harflar kvadratdagi sonlarning o'sish tartibida (1, 2, 3…) o'qiladi.
Asosiy kamchilik — matnni jadvalga karrali qilib tanlash kerak. Bundan tashqari, standart usulda qurilgan kvadratlar soni kam: tahlilchi bir necha o'lchamni sinab ko'rib (yuqoridagi «O'lchamni bilmasdan ochish» tugmasi) darhol topadi. Kitobdagi mustaqil ish mashqlari 7×7 kvadrat bilan yechiladi.
Nazorat savollari
Sehrli kvadratlar usulida kalit nimadan iborat?
Kvadratning o'zi — sonlarning joylashuvi. Ikkala tomon bir xil kvadratdan foydalanishi shart.
Sehrli kvadrat qurishning qanday usullarini bilasiz?
Toq n uchun — siam (de la Luber) usuli; n = 4k uchun — diagonal almashtirish usuli; n = 4k+2 uchun — LUX (Konvey) yoki Stretchi usuli. Laboratoriya uchalasini ham qo'llaydi.