Nega? Qanday? Qayerdan?

Yunoncha kryptos — «yashirin» va grapho — «yozaman» so'zlaridan. Bu — ma'lumotni shunday o'zgartirish ilmiki, uni faqat ruxsat berilgan odam (kalitga ega bo'lgan) o'qiy oladi. Bugungi kriptografiya faqat sirni yashirish bilan cheklanmaydi: u xabar o'zgartirilmaganini (butunlik), uni kim yuborganini (autentifikatsiya) va yuboruvchi keyin tona olmasligini (raqamli imzo) ham kafolatlaydi.

Odamlar yozishni o'rganishi bilanoq, yozilgan narsani begonalar o'qib qolishi muammosi paydo bo'ldi. Eng birinchi «mijozlar» — sarkardalar va podshohlar edi: chopar asirga tushsa, dushman buyruqni o'qib qolmasligi kerak edi. Keyin diplomatlar (elchilarning maktublari), savdogarlar (narx va bitim sirlari), ruhoniylar (muqaddas bilimlar) qo'shildi. Kitobda aytilganidek, kriptografiya tarixi — insoniyat tili tarixi bilan tengdosh.

Siz har kuni bilmagan holda yuzlab marta kriptografiyadan foydalanasiz:

• Telegram yoki WhatsApp'da xabar yozganingizda — u shifrlanadi;
• Brauzerdagi qulf belgisi (https://) — TLS protokoli ishlayapti;
• Bank kartasi bilan to'lov, Click/Payme — RSA va ECC algoritmlari;
• Telefonni barmoq izi bilan ochish — autentifikatsiya;
• my.gov.uz da ERI kaliti bilan kirish — elektron raqamli imzo;
• Parolingiz saytda ochiq holda emas, xesh ko'rinishida saqlanadi.

Kriptografiyasiz internet-banking, onlayn savdo va davlat xizmatlari umuman mavjud bo'lmas edi.

Yo'q. Kodlash (masalan, ASCII, Morze alifbosi, UTF-8) — ma'lumotni boshqa ko'rinishga o'tkazish, qoidasi hammaga ma'lum va hech qanday sir yo'q. Shifrlashda esa natijani faqat maxfiy kalitni biluvchi kishi ocha oladi. «A» harfining kodi 65 — bu sir emas; ammo 65 ni RSA bilan shifrlab 763 qilish — sir.

Kalit — algoritmning qaysi variantini tanlashni belgilaydigan maxfiy parametr. Sezar shifrida kalit — siljish soni (masalan, 3), RSA da — katta son d. Bitta algoritm, turli kalitlar — turli natijalar. Parol ham maxfiy belgilar ketma-ketligi, lekin u ko'pincha shaxsni tasdiqlash (autentifikatsiya) uchun ishlatiladi; ko'p tizimlarda paroldan maxsus funksiya orqali kalit yasaladi.

Bu — Kerkxoffs tamoyili (1883): «Shifrning maxfiyligi algoritmning maxfiyligiga emas, balki kalitning maxfiyligiga asoslanishi kerak». Qulfga o'xshatish mumkin: qulf qanday ishlashini hamma biladi, uni do'konda sotib olsa bo'ladi — lekin sizning kalitingizsiz eshikni ochib bo'lmaydi. Algoritm ochiq bo'lsa, butun dunyo olimlari uni tekshiradi va zaifliklarni topadi — shuning uchun ochiq algoritmlar ishonchliroq.

Nazariy jihatdan deyarli har qanday shifrni barcha kalitlarni ketma-ket sinab ko'rib (brute force) buzish mumkin. Ammo zamonaviy shifrlarda kalitlar soni shunchalik ko'pki (2¹²⁸ ≈ 3,4·10³⁸), dunyodagi barcha kompyuterlar koinot yoshidan ham ko'proq vaqt ishlashi kerak bo'ladi. Faqat bitta istisno bor — bir martalik bloknot: uni hatto cheksiz kuchli kompyuter ham buza olmaydi (Shennon isboti, 1949).

Albatta. II bobdagi klassik usullar uchun faqat alifbo va qo'shish-ayirish kifoya. V bobdan boshlab «qoldiqli bo'lish» (mod) kerak bo'ladi — buni matematik asoslar mavzusida noldan tushuntiramiz. Kitobda aytilganidek, jiddiy kriptografiya uchun diskret matematika, sonlar nazariyasi va algebra muhim — lekin boshlash uchun qiziqish yetarli.

Yo'q. Kriptografiya — himoya ilmi. Uning «qarama-qarshi» qismi — kriptotahlil, ya'ni shifrlarni buzish usullarini o'rganish. Lekin kriptotahlil ham himoya uchun kerak: shifrni kim buzishga harakat qilmasa, uning qanchalik mustahkamligini bilib bo'lmaydi. Shu sababli bu saytda har bir usulni «buzib ko'rish» tugmasi ham bor — zaiflikni tushunish uchun.