Kriptografiya tarixi
Kriptografiya tarixi — insonlar tili tarixi bilan tengdosh. Qadimda yozuvning o'zi ham faqat tanlangan kishilar o'qiy oladigan «kriptotizim» edi. Maxfiy yozuvning rivojiga eng katta turtkini urushlar bergan.
Yozma ma'lumotlar mazmunini yashirish usullari uch guruhga bo'linadi:
- Steganografiya — xabarning mavjudligining o'zini yashirish (maskirovka);
- Kriptografiya — maxfiy belgilar bilan yozish, ya'ni xabar ko'rinadi, lekin tushunarsiz;
- Axborotni maxfiylashtiruvchi maxsus texnik qurilmalar yaratish (shifr mashinalari).
To'rt bosqich
Sodda
Dushmanni chalkashtiruvchi oddiy usullar: o'rin almashtirish, bir alfavitli almashtirish, steganografiya.
Rasmiy (formal)
Ko'p alfavitli shifrlar, qo'lda kriptotahlil, rotorli mashinalar.
Ilmiy
Kriptobardoshlilik matematik formulalar bilan asoslanadi. Shennon nazariyasi.
Kompyuter
Blokli shifrlar, ochiq kalitli kriptografiya, raqamli imzo, internet protokollari.
Xronologiya
Misr: g'ayrioddiy ieroglif
Xnumhotep II maqbarasida odatiy bo'lmagan ieroglif belgilar ishlatilgan — bu yozuvni o'zgartirishning ma'lum eng qadimgi namunasi. Qadimgi Hindiston manbalarida maxfiy yozuv inson bilishi lozim bo'lgan 64 san'atdan biri sifatida tilga olinadi.
Sparta: skitala
Lenta tayoqqa o'ralib, uzunasiga yozilgan. Yechilganda harflar aralashib ketgan, faqat xuddi shunday diametrli tayoqqa o'ralsagina o'qish mumkin edi. Bu — o'rin almashtirish shifrining ilk namunasi. Sinab ko'ring →
Eney Taktik: «Mudofaa haqida»
Yunon sarkardasi asarida «Kitobli shifr» bobini yozgan va maxfiy aloqaning 20 dan ortiq usulini tasvirlagan (Eney jadvali).
Polibiy kvadrati
Yunon tarixchisi Polibiy harflarni 5×5 jadvalga joylashtirib, har bir harfni ikkita raqam — koordinata bilan almashtirishni taklif qildi. Bu usul mash'alalar bilan uzoq masofaga signal berishda ishlatilgan.
Yuliy Sezar
«Gall urushi haqida qo'lyozmalar»da harflarni 3 pozitsiya o'ngga surish orqali shifrlashni qo'llagan. Sezar shifri →
Arab olimlari: kriptotahlil tug'ildi
Al-Kindiy (801–873) «Kriptografik xabarlarni ochish haqida risola»da chastota tahlilini tasvirlab berdi — har bir tilda ba'zi harflar boshqalaridan ko'proq uchrashidan foydalanib, almashtirish shifrlarini buzish. 855 yilda Ibn Vahshiya «Qadimgi yozuv sirlarini ochishga insonning harakati haqidagi kitob»ni yozdi.
Al-Xorazmiy
Yurtdoshimiz Muhammad ibn Muso al-Xorazmiyning «Al-jabr val-muqobala» asari nomidan «algebra» so'zi, olimning nomidan esa «algoritm» atamasi kelib chiqqan — zamonaviy kriptografiyaning ikki asosi.
«Subh al-a'sho»
Shihob al-Qalqashandiy 14 jildlik ensiklopediyasida mashhur shifrlash usullarini va kriptotahlil (ochiq va yopiq matnlarni solishtirish) usullarini tavsifladi.
Leon Battista Alberti
Italiyalik me'mor ko'p alfavitli almashtirishni va shifr diskini ixtiro qildi — «G'arb kriptografiyasining otasi».
Iogann Tritemiy (Trisemus)
Nemis abbati birinchi bosma kriptografiya kitobini yozdi; Polibiy kvadratini kalit so'z bilan to'ldirishni va harf juftliklari (bigramma) bilan shifrlashni taklif qildi.
Blez de Vijiner
Fransuz diplomatining «Shifrlar haqida traktat»i — kalit so'z harflarini matnga ketma-ket «qo'shish». Uch asr davomida «buzilmas shifr» deb hisoblangan; 1863 yilda F. Kasiski buzgan.
Tomas Jefferson g'ildiragi
AQShning bo'lajak prezidenti 26 ta aylanuvchi diskdan iborat shifrlash qurilmasini yaratdi — ko'p alfavitli almashtirishni mexanizatsiyalash.
Charlz Uitston: Pleyfer shifri
Harf juftliklari bilan ishlaydigan shifr; lord Pleyfer nomi bilan tarqalgan va Birinchi jahon urushigacha ingliz armiyasida ishlatilgan. Uitstonga «ikkilik kvadrat» usuli ham tegishli.
Kerkxoffs tamoyili
«Shifrning maxfiyligi algoritmga emas, kalitga asoslanishi kerak» — hozirgacha amaldagi bosh talab.
Rotorli mashinalar: Enigma
Edvard Xebern (AQSh) va Artur Sherbius (Germaniya) rotorli shifr mashinalarini ixtiro qildi. Enigma uchta shifrdisk va reflektordan iborat edi; har bir tugma bosilganda birinchi disk bir pozitsiyaga burilardi, shuning uchun bir xil harf har safar boshqacha shifrlanardi. Kalitlar kombinatsiyasi soni 1092 ga yaqin bo'lgan.
Ikkinchi jahon urushi
Enigma (Germaniya), Sigaba (AQSh), Typex (Britaniya), Purple (Yaponiya). Polshalik M. Reyevskiy va britaniyalik A. Tyuring boshchiligidagi Bletchli-park jamoasi elektromexanik «bomba» va keyinchalik Colossus kompyuteri yordamida Enigma va Lorenz shifrlarini buzdi — tarixchilar fikricha, bu urushni 2 yilga qisqartirgan.
Klod Shennon
«Maxfiy tizimlarda aloqa nazariyasi» — kriptografiyani fanga aylantirdi; «sochilish» va «aralashtirish» tushunchalarini kiritdi, bir martalik bloknotning mutlaq bardoshliligini isbotladi.
DES
IBM xodimi Xorst Feystel boshchiligida yaratilgan blokli shifr AQSh davlat standarti bo'ldi. Feystel tarmog'i GOST 28147-89 kabi ko'plab shifrlarning asosiga aylandi. DES ga hujum qilish uchun chiziqli va differensial kriptotahlil yaratildi.
Ochiq kalit inqilobi
Diffi va Xellman «Kriptografiyada yangi yo'nalishlar» maqolasini chop etdi; Rivest, Shamir, Adleman RSA ni yaratdi.
Yangi algoritmlar
Merkle–Hellman ryukzak tizimi (1978), Rabin (1979), Shamir ryukzakni buzdi (1982), ElGamal (1984–85), Simmons yashirin kanali (1984), Feige–Fiat–Shamir (1986).
Internet davri
DSA imzo standarti, PGP (1991), SSL (Netscape, 1994–95), SSH (1995).
AES
Belgiyalik J. Demen va V. Raymenning Rijndael algoritmi ochiq tanlovda g'olib bo'lib, AQSh shifrlash standarti (AES) etib tasdiqlandi.
O'zbekiston
«Elektron raqamli imzo to'g'risida» (2003) va «Elektron hujjat aylanishi to'g'risida» (2004) qonunlar; milliy shifrlash (2005) va raqamli imzo (2009) davlat standartlari qabul qilindi; Prezidentning 2007 yil 3 apreldagi PQ-614-son qarori.
TLS 1.3 va kvantdan keyingi kriptografiya
Kvant kompyuterlari RSA va Diffi–Xellmanni kelajakda buzishi mumkinligi sababli NIST 2024 yilda yangi «kvantga chidamli» standartlarni (ML-KEM, ML-DSA) e'lon qildi.
Har bir «buzilmas» shifr ertami-kechmi buzilgan: Sezar — chastota tahlili bilan, Vijiner — Kasiski usuli bilan, Enigma — Tyuring mashinalari bilan, DES — kalit uzunligi yetarli bo'lmagani uchun. Shuning uchun zamonaviy kriptografiya matematik isbotlar, ochiq tekshiruv va yetarli kalit uzunligiga tayanadi.