Kalit so'zli jadval almashtirish
O'rin almashtirish shifrlari matndagi harflarni almashtirmaydi, balki ularning joyini o'zgartiradi. Bu usulda harflar jadvalga yoziladi va ustunlar kalit so'z harflarining alfavit tartibiga ko'ra qayta joylashtiriladi.
Sinfdagi o'quvchilarni partalarga satrma-satr o'tqazdingiz. Endi ustunlarni ularning sardorlari ismining alifbo tartibida joylashtirdingiz va o'quvchilarni yana satrma-satr sanab chiqdingiz. Hamma o'quvchilar o'sha-o'sha — faqat tartib boshqa. Sardorlar ro'yxatini (kalit so'zni) bilgan odam tartibni tiklay oladi.
Bu usul skitalaning rivojlangan shakli. Ustunli o'rin almashtirish XVI–XIX asrlarda diplomatik yozishmalarda keng tarqalgan, Birinchi jahon urushida esa nemis armiyasining ADFGVX shifrida (1918) almashtirish bilan birga ikkinchi bosqich sifatida ishlatilgan.
Kalitga qo'yiladigan talablar
- Kalit so'z kamida 6 ta harfdan iborat bo'lsin;
- So'zdagi har bir harf faqat bir marta qatnashsin (aks holda ustunlar tartibi bir qiymatli bo'lmaydi).
Shifrlash algoritmi
- Jadvalning birinchi satriga kalit so'z yoziladi (ustunlar soni = kalit uzunligi).
- Ikkinchi satrdan boshlab matn chapdan o'ngga satrma-satr yoziladi (bo'shliqlar olib tashlanadi).
- Jadvalning bo'sh qolgan kataklari bir xil belgi (masalan
x) bilan to'ldiriladi. - Kalit harflarining alfavitdagi tartib raqamlari yoziladi.
- Ustunlar kalit harflarining tartib raqami bo'yicha o'sish tartibida joylashtiriladi.
- Jadvaldagi harflar gorizontal ketma-ketlikda o'qiladi — shifrmatn hosil bo'ladi.
Deshifrlash
- Shifrmatn jadvalga gorizontal yoziladi; ustunlar tepasiga kalit harflari o'sish tartibida qo'yiladi.
- Ustunlar kalit so'zdagi asl o'rinlariga qaytariladi.
- Satrlar ketma-ket o'qiladi — ochiq matn tiklanadi.
Kitobdagi misol
Kalit so'z — sevinch, matn — «O‘zbekiston kelajagi buyuk davlatdir». Kalit harflari tartibi: s-18, e-4, v-21, i-8, n-13, c-2, h-7 → o'sish tartibi c, e, h, i, n, s, v. Quyidagi laboratoriyada «Kitobdagi misol»ni bosing va har bir jadvalni ko'ring.
Kitobda shifrmatn k‘ibeozetlntsobjugi… deb berilgan, to'g'risi k‘ibeozetlnksobjugi… (ikkinchi satrda «k» harfi). Laboratoriya to'g'ri natijani hisoblaydi.
Kuchli va zaif tomonlari
Afzalliklari
- Qo'lda bajarish oson
- Kalit so'zni eslab qolish qulay
- Ikki marta qo'llansa (ikki kalit bilan) ancha mustahkam
Kamchiliklari
- Harflar chastotasi o'zgarmaydi — tahlilchi bu transpozitsiya ekanini darhol biladi
- Ustunlar soni oz bo'lsa, «anagramma» usulida tiklanadi
- Matn jadvalga karrali bo'lishi uchun to'ldirish kerak
Nazorat savollari
Kalit so'zga qanday shartlar qo'yiladi?
Kamida 6 ta harf va har bir harf faqat bir marta qatnashishi kerak.
Kalit so'z jadvalning qaysi qismiga yoziladi?
Birinchi satriga — har bir harf alohida ustun sarlavhasi bo'ladi.
Matn jadvalning barcha kataklarini to'ldirmasa nima qilinadi?
Bo'sh kataklar kelishilgan bir xil belgi (masalan x) bilan to'ldiriladi; ochishda ular olib tashlanadi.
Kalit so'z har ikkala tomonda ham bo'lishi shartmi?
Ha, bu simmetrik usul — shifrlovchi ham, ochuvchi ham bir xil kalit so'zni bilishi shart.