Sezar shifri
Eng mashhur va eng sodda almashtirish shifri: har bir harf alifboda k pozitsiya suriladi. Yuliy Sezar k = 3 dan foydalangan.
Alifboni aylana qilib yozing. Har bir harf o'rniga uch qadam oldindagi harfni yozing: A → D, B → E, … X → A, Y → B, Z → C. Do'stingiz teskari — uch qadam orqaga yuradi. Hammasi shu!
Rim tarixchisi Svetoniy «O'n ikki Sezar hayoti» asarida yozishicha, Yuliy Sezar (mil. av. 100–44) maxfiy maktublarida harflarni uchtaga surgan; uning vorisi Avgust esa bittaga surgan. O'sha davrda dushmanlarning ko'pchiligi umuman o'qishni bilmagan, shuning uchun hatto bunday sodda usul ham samarali edi. Bugun Sezar shifri ROT13 ko'rinishida internetda spoyler yashirish uchun ishlatiladi.
Formulalar
Harflar 0 dan raqamlanadi: a = 0, b = 1, …, z = 25. m — alfavitdagi harflar soni.
| a | b | c | d | e | f | g | h | i | j | k | l | m | n | o | p | q | r | s | t | u | v | w | x | y | z |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0 | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | 19 | 20 | 21 | 22 | 23 | 24 | 25 |
| D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z | A | B | C |
Kitobdagi misollar: KOMPYUTER → NRPSBXWHU; doska → grvnd: d: (3+3) mod 26 = 6 → g; o: (14+3) mod 26 = 17 → r; s: (18+3) = 21 → v; k: (10+3) = 13 → n; a: (0+3) = 3 → d.
Ochishda (x − k) manfiy chiqsa, unga m qo'shiladi: masalan, d = 3, k = 5: (3 − 5) mod 26 = −2 + 26 = 24 → y.
Qanday buziladi?
1. To'liq tanlash (brute force)
Kalitlar soni atigi 25 ta. Barchasini sinab, ma'noli matnni topish kifoya — laboratoriyadagi «Kalitsiz buzish» tugmasini bosing.
2. Chastota tahlili
Kitobda aytilganidek, Sezar usulining kamchiligi — bir xil harflar har doim bir xil harflarga almashadi. Demak, asl tildagi harflar chastotasi shifrmatnda ham saqlanadi, faqat suriladi. O'zbek tilida eng ko'p uchraydigan harflar — a, i, o, l, r; ingliz tilida — e, t, a, o. Shifrmatndagi eng ko'p harfni «a» deb faraz qilsak, kalit darhol topiladi.
Nazorat savollari
Kalit qaysi oraliqda bo'ladi?
1 ≤ k ≤ m − 1. k = 0 yoki k = m bo'lsa, matn o'zgarmaydi.
Kalitsiz qanday ochish mumkin?
Barcha m − 1 ta kalitni sinash yoki chastota tahlili orqali.
Sezar shifrini ikki marta qo'llash xavfsizlikni oshiradimi?
Yo'q! k₁ va k₂ bilan ketma-ket shifrlash — bitta k = k₁ + k₂ bilan shifrlashning o'zi. Kalitlar soni o'zgarmaydi.